หาดใหญ่ เป็นชื่อรวมของหมู่บ้านโคกเสม็ดชุนและบ้านหาดใหญ่ เดิมดินแดนหาดใหญ่เป็นเนินสูงมีผู้คนอาศัยอยู่ไม่มากนัก การคมนาคมไม่สะดวก เป็นป่าต้นเสม็ดชุน โดยทั่วไปชาวบ้านจึงเรียกว่า บ้านโคกเสม็ดชุน เมื่อทางการได้ตัดทางรถไฟมาถึงท้องถิ่นนี้ จึงมีประชาชนอพยพมาตั้งหลักแหล่งทำมาหากินและมากขึ้นเป็นลำดับ

สมัยนั้นสถานีชุมทางรถไฟอยู่ที่สถานีอู่ตะเภา (ด้านเหนือของสถานีรถไฟหาดใหญ่ในปัจจุบันเป็นเพียงที่หยุดรถไฟ) เนื่องจากสถานีอู่ตะเภาเป็นที่ลุ่มทำให้น้ำท่วมเป็นประจำ ทางการรถไฟจึงได้ย้ายสถานีมาอยู่ที่สถานีชุมทางหาดใหญ่ในปัจจุบัน ประชาชนจึงได้ทยอยติดตามมาสร้างบ้านเรือนบริเวณสถานีนั่นเอง

ต่อมาได้มีผู้เห็นการณ์ไกลว่าบริเวณสถานีรถไฟหาดใหญ่นี้ ต่อไปภายหน้าจะต้องเจริญก้าวหน้าอย่างแน่นอน จึงได้มีการจับจองและซื้อที่ดินแปลงใหญ่จากราษฎรในพื้นที่ ซึ่งบุคคลที่ครอบครองที่ดินผืนใหญ่ ๆ อาทิ นายเจียกีซี (ต่อมาได้รับพระราชทานนามเป็นขุนนิพัทธ์จีนนคร) คุณพระเสน่หามนตรี นายซีกิมหยง และพระยาอรรถกระวีสุนทร ทั้ง 4 ท่านนี้นับว่าเป็นบุคคลที่มีส่วนในการสร้างสรรค์ความเจริญก้าวหน้าให้แก่เมืองหาดใหญ่อย่างแท้จริง โดยได้ทำการตัดถนน สร้างอาคารบ้านเรือนให้ราษฎรเช่า ตัดที่ดินแบ่งขาย และเงินที่ได้ก็นำไปตัดถนนสายใหม่ต่อไป ทำให้ชุมชนหาดใหญ่เจริญเติบโตขึ้นอย่างรวดเร็ว

จนทางราชการต้องยกฐานะให้บ้านหาดใหญ่เป็นอำเภอที่มีชื่อว่า “อำเภอเหนือ” ต่อมาในปี พ.ศ. 2460 ได้เปลี่ยนชื่อจากอำเภอเหนือเป็น “อำเภอหาดใหญ่” และได้รับการยกฐานะเป็นอำเภอชั้นเอกในที่สุด

ที่มาของชื่อ “หาดใหญ่” จากหนังสือ “ชีวประวัติ ขุนนิพัทธ์ จีนนคร ผู้พัฒนาเมืองหาดใหญ่” เรียบเรียงโดย ถ่องแท้ รจนาสัณห์ พิมพ์ พ.ศ. 2507, ขุนนิพัทธ์ จีนนคร พ.ศ. 2429 – 2515 ระบุไว้ว่า เจียกีซีไปมาหาดใหญ่บ่อยครั้ง และพิจารณาเห็นว่า หาดทรายที่เกิดขึ้นนี้เพราะเป็นที่รวมของธารน้ำเล็กๆ สามสายมารวมกันนั้น แล้วก็เป็นเหตุให้น้ำพัดทรายมารวมกันกว้างใหญ่ขึ้นทุกๆ ปี ธารน้ำเล็กๆ 3 สายนี้มีประโยชน์ในการล้างแร่ดีบุก ชาวบ้านเรียกกันว่า “หาดทราย” เมื่อยังไม่มีชื่อตำบลหาดใหญ่ เมื่อทางรถไฟสร้างผ่านหาดทรายนี้ ก็เกิดปัญหาว่า ตำบลนี้ควรจะตั้งชื่อสถานีว่าอย่างไร

ปลัดเทศาภิบาลได้เชิญเจียกีซี นายไปรษณีย์และข้าราชการหลายท่านมาปรึกษาว่า ควรจะให้สถานีนี้ ชื่ออะไร ?เจียกีซีจึงเสนอว่า อันตัวเขาเองเขียนจดหมายติดต่อกับมลายูแล้วให้เขาตอบส่งมาที่ตำบลหาดใหญ่ ซึ่งหมายถึงหาดทรายนี้ก็ส่งได้ถูกต้อง จึงเสนอขอให้ตั้งชื่อ “สถานีหาดใหญ่” ที่ประชุมเห็นด้วย เป็นอันว่า “หาดใหญ่” นี้ เป็นชื่อที่เจียกีซีหรือขุนนิพัทธ์จีนนครเป็นผู้สร้างขึ้นเอง

ขอบคุณข้อมูลที่มาของชื่อหาดใหญ่ : Prachaya Prucksawan